Οι απαρχές της βασιλόπιτας χάνονται στα βάθη της ιστορίας και συνδέονται με προχριστιανικές γιορτές. Όπως και πολλά άλλα έθιμα των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς, φαίνεται να σχετίζεται με τα ρωμαϊκά Σατουρνάλια, τα οποία με τη σειρά τους είχαν τις ρίζες τους στα ελληνικά Κρόνια — γιορτές αφιερωμένες στον Κρόνο, θεό της αφθονίας και της γεωργίας.

Κατά τη διάρκεια των Σατουρναλίων, οι Ρωμαίοι αντάλλασσαν δώρα, κυρίως καρπούς και πλακούντες, δηλαδή πίτες, συχνά τυλιγμένες σε φύλλα χρυσού. Το έθιμο αυτό πέρασε στους Φράγκους και διαδόθηκε σταδιακά σε διάφορες περιοχές της Ευρώπης, μέχρι να αποκτήσει τη χριστιανική του διάσταση.

Η σύνδεση της πίτας με το νόμισμα και την τύχη αποδίδεται στον Μέγας Βασίλειος. Σύμφωνα με την ορθόδοξη παράδοση, όταν ήταν επίσκοπος της Καισαρείας, βρέθηκε αντιμέτωπος με τον έπαρχο της Καππαδοκίας, ο οποίος απειλούσε να κατακτήσει την πόλη. Για να αποτρέψει τη σφαγή, ο Άγιος ζήτησε από τους κατοίκους να συγκεντρώσουν χρήματα και τιμαλφή ώστε να τα προσφέρουν στον έπαρχο.

Ωστόσο, είτε επειδή εκείνος μετάνιωσε είτε —κατά άλλη εκδοχή— έπειτα από θαυματουργική παρέμβαση του Αγίου Μερκουρίου με πλήθος αγγέλων, ο στρατός αποσύρθηκε και η πόλη σώθηκε. Τότε προέκυψε ένα νέο πρόβλημα: πώς θα επέστρεφαν τα τιμαλφή στους νόμιμους κατόχους τους, αφού κανείς δεν γνώριζε ποιο αντικείμενο ανήκε σε ποιον;

Η λύση που βρήκε ο Μέγας Βασίλειος ήταν ευρηματική. Διέταξε να φτιαχτούν μικροί άρτοι, μέσα στους οποίους τοποθετήθηκε από ένα νόμισμα ή κόσμημα. Οι άρτοι μοιράστηκαν στους κατοίκους μετά τη λειτουργία και —σύμφωνα με την παράδοση— ο καθένας βρήκε μέσα το δικό του αντικείμενο. Το γεγονός αυτό σκόρπισε διπλή χαρά: για τη σωτηρία της πόλης και για τη θαυμαστή επιστροφή των τιμαλφών.

Η παράδοση αυτή καθιερώθηκε στη μνήμη του Αγίου Βασιλείου, του οποίου η εορτή τιμάται την 1η Ιανουαρίου. Έτσι, η βασιλόπιτα συνδέθηκε οριστικά με την Πρωτοχρονιά και μέχρι σήμερα αποτελεί σύμβολο τύχης, ελπίδας και καλής αρχής για τον νέο χρόνο.